16 world UNESCO

UNESCO na świecie – miejsca, które opowiadają historię całej ludzkości

Są miejsca, które oglądamy i myślimy: „piękne”. Są takie, przy których robimy sto zdjęć. A są też takie, których znaczenie wykracza daleko poza granice jednego miasta czy kraju.

• Wielki Mur Chiński
• Galapagos
• Machu Picchu
• Petra
• Serengeti
• Wenecja
• Stonehenge
• Wielka Rafa Koralowa

Na pierwszy rzut oka niewiele je łączy. Jedne stworzyła natura. Inne człowiek. Niektóre mają tysiące lat, inne powstały całkiem niedawno. Jedne są ogromnymi krajobrazami, inne pojedynczymi zespołami budowli. Wszystkie mają jednak coś wspólnego - UNESCO uznało, że ich wartość jest ważna nie tylko dla jednego państwa, ale dla całej ludzkości.
Po naszej podróży przez polskie obiekty UNESCO czas więc zrobić znacznie większy krok. Tym razem ruszamy dookoła świata.

Najpierw liczby. Ile właściwie jest obiektów UNESCO na świecie?
Według aktualnej Listy Światowego Dziedzictwa UNESCO, po posiedzeniu Komitetu w 2026 roku znajduje się na niej 1273 obiekty.
Wśród nich jest:

• 991 obiektów kulturowych,
• 240 przyrodniczych,
• 42 mieszane, czyli posiadające jednocześnie wyjątkową wartość kulturową i przyrodniczą.

Obiekty UNESCO znajdują się obecnie w 173 państwach, a 51 wpisów ma charakter transgraniczny lub transnarodowy. 58 obiektów figuruje obecnie na Liście Światowego Dziedzictwa w Zagrożeniu. Same te liczby pokazują, że opisanie wszystkich w jednym wpisie byłoby raczej materiałem na książkę niż artykuł.
Dlatego wybieramy miejsca, które szczególnie dobrze pokazują jak różne może być światowe dziedzictwo UNESCO.

Ale właściwie co trzeba zrobić, żeby trafić na listę?
Nie wystarczy być starym, nie wystarczy być sławnym i nawet bycie wyjątkowo pięknym nie gwarantuje wpisu.
Obiekt musi posiadać tzw. Outstanding Universal Value – wyjątkową powszechną wartość oraz spełniać przynajmniej jedno z 10 kryteriów UNESCO. Pod uwagę brane są również m.in. autentyczność lub integralność oraz sposób ochrony i zarządzania miejscem.
Kryteria obejmują między innymi arcydzieła ludzkiego geniuszu, wyjątkowe świadectwa dawnych kultur, ważne etapy historii Ziemi, niezwykłe zjawiska naturalne czy siedliska kluczowe dla zachowania różnorodności biologicznej.
UNESCO nie tworzy listy najładniejszych miejsc na świecie, tworzy ogromne archiwum tego, co ludzkość i natura stworzyły wyjątkowego i co warto zachować dla kolejnych pokoleń.

Konwencję w sprawie ochrony światowego dziedzictwa przyjęto w 1972 roku, ale pierwsze obiekty znalazły się na liście sześć lat później. Wszystko zaczęło się od… 12 miejsc o których wspominaliśmy w poprzednim wpisie, a teraz ruszamy dalej.

Wyspy Galapagos – Ekwador
Jeśli szukamy miejsca, które naprawdę zmieniło sposób myślenia o świecie przyrody, trudno zacząć gdzie indziej. Archipelag położony około 1000 km od wybrzeży Ameryki Południowej rozwijał się przez tysiące lat w ogromnej izolacji. To właśnie niezwykłe zwierzęta Galapagos – między innymi żółwie olbrzymie, legwany i zięby – były jednym z ważnych impulsów dla myślenia Karola Darwina o ewolucji po jego wizycie w 1835 roku. UNESCO określa Galapagos wręcz jako „żywe muzeum i pokaz ewolucji”.
Ciekawostka: Galapagos otrzymały w systemie UNESCO numer dossier 1. Nie oznacza to, że były jedynym „pierwszym” obiektem – wszystkie 12 pierwszych wpisano podczas tej samej sesji – ale numer wygląda wyjątkowo efektownie na kolekcjonerskiej liście UNESCO.

Quito – Ekwador
Drugim ekwadorskim obiektem pierwszej dwunastki było Quito. Miasto leży wysoko w Andach – około 2800 metrów n.p.m.
UNESCO podkreśla, że jego historyczne centrum należy do najlepiej zachowanych i najmniej przekształconych historycznych centrów Ameryki Łacińskiej. Szczególnie interesująca jest miejscowa szkoła barokowa, w której wpływy europejskie zostały połączone z tradycjami rdzennych mieszkańców. 

Yellowstone – USA
Yellowstone kojarzymy z gejzerami, ale dopiero liczby pokazują skalę tego miejsca. UNESCO podaje, że znajduje się tu ponad 10 tysięcy zjawisk geotermalnych i ponad połowa znanych na świecie aktywnych gejzerów, a park obejmuje prawie 9000 km². Jest również domem dla niedźwiedzi grizzly, wilków, bizonów i wapiti.

Machu Picchu – Peru
Tutaj UNESCO chroni coś więcej niż słynne inkaskie ruiny. Machu Picchu jest obiektem mieszanym – posiada jednocześnie wyjątkową wartość kulturową i przyrodniczą. Inkaskie miasto znajduje się na wysokości około 2430 m n.p.m., na styku Andów i górnej części dorzecza Amazonki. UNESCO uznaje je za jedno z największych osiągnięć architektonicznych i urbanistycznych cywilizacji Inków i chyba właśnie to połączenie robi największe wrażenie - człowiek stworzył niezwykłe miasto, ale krajobraz wokół niego jest równie ważną częścią.

Qhapaq Ñan – sześć państw Ameryki Południowej
To jeden z najbardziej zaskakujących wpisów UNESCO. Qhapaq Ñan nie jest jednym zabytkiem, to ogromny andyjski system dróg rozwijany przez społeczności przedhiszpańskie, a następnie przez Inków. Cała sieć liczyła ponad 30 000 kilometrów i przebiegała przez dzisiejszą Argentynę, Boliwię, Chile, Kolumbię, Ekwador i Peru. Łączyła wybrzeże, pustynie, lasy i przełęcze położone nawet ponad 6000 metrów n.p.m.

Rapa Nui – Chile
Wyspa Wielkanocna - Moai i znacznie więcej historii, niż pokazują najbardziej znane fotografie.
UNESCO podaje, że na wyspie znajduje się około 900 monumentalnych posągów oraz ponad 300 ceremonialnych platform. Same moai mają bardzo różne rozmiary – od około 2 do nawet 20 metrów wysokości. Największy zespół ustawionych posągów znajduje się przy Ahu Tongariki – stoi tam 15 moai.
Jeszcze ciekawsze jest to, że park narodowy wpisany na listę UNESCO obejmuje około 40% powierzchni całej wyspy.

Wielki Mur Chiński – Chiny
Jedna z najbardziej rozpoznawalnych budowli świata, ale zapomnijcie na chwilę o pojedynczej ścianie ciągnącej się od jednego końca Chin do drugiego.
Wielki Mur jest złożonym systemem fortyfikacji powstających w różnych okresach historycznych, składa się nie tylko z murów, ale również z wież, fortów, przełęczy i dróg.
Według UNESCO cały system ma ponad 20 000 kilometrów długości. Budowano go od III wieku p.n.e. aż do XVII wieku.

Angkor – Kambodża
Angkor Wat zna chyba każdy, ale wpis UNESCO obejmuje znacznie więcej.
Park archeologiczny Angkor zajmuje około 400 km² i zawiera pozostałości kolejnych stolic Imperium Khmerów z okresu od IX do XV wieku. Są tutaj nie tylko świątynie, ale również:

• zbiorniki,
• kanały,
• tamy,
• drogi,
• rozbudowana infrastruktura wodna.

To właśnie ona przypomina, że Angkor nie był jedynie miejscem kultu. Był potężnym, skomplikowanym organizmem miejskim.

Taj Mahal – Indie
Jedna z najbardziej romantycznych budowli świata powstała w rzeczywistości jako monumentalny grobowiec. Szahdżahan rozpoczął jego budowę w XVII wieku ku pamięci swojej żony Mumtaz Mahal. Główne mauzoleum ukończono w 1648 roku, a kolejne części kompleksu kilka lat później.
Ciekawostka: Taj Mahal nie stoi na środku ogrodu, mauzoleum umieszczono przy jednym z jego krańców – UNESCO wskazuje to jako jedno z innowacyjnych rozwiązań całego założenia, dzięki któremu uzyskano niezwykłą głębię perspektywy.

Petra – Jordania
Skarbiec wykuty w różowej skale ukazuje geniusz Petry kryje się również tam coś, czego na zdjęciach prawie nie widać. Nabatejczycy stworzyli niezwykle rozwinięty system gospodarowania wodą:

• kanały,
• cysterny,
• zbiorniki,
• tamy.

Dzięki niemu duże miasto mogło funkcjonować w bardzo suchym środowisku. Petra była również ważnym punktem na szlakach handlowych łączących Arabię, Egipt i Syrię.

Lalibela – Etiopia
Jedenaście kościołów wykutych bezpośrednio w skale, wykutych w litej skale od góry w dół. Powstały jako swoista „Nowa Jerozolima” i do dziś są miejscem pielgrzymkowym etiopskich chrześcijan.
Jedna z budowli – Biete Medhani Alem – jest według UNESCO prawdopodobnie największym monolitycznym kościołem świata, a kościół św. Jerzego w kształcie krzyża należy do najbardziej niezwykłych budowli sakralnych Afryki.

Timbuktu – Mali
Dzisiaj nazwa Timbuktu bywa używana niemal jako synonim „bardzo daleko”. Tymczasem przez wieki było ono jednym z wielkich centrów intelektualnych Afryki.
W XV i XVI wieku funkcjonowało tu około 180 szkół koranicznych, a liczba studentów mogła dochodzić do 25 tysięcy. Handlowano tutaj również rękopisami, a miasto było ważnym punktem transsaharyjskich szlaków handlowych. UNESCO chroni między innymi trzy wielkie meczety oraz mauzolea przypominające o czasach, gdy Timbuktu było jednym z centrów nauki świata islamu.

Serengeti – Tanzania
Jedno z najbardziej spektakularnych miejsc przyrodniczych na Ziemi. Każdego roku przez ekosystem Serengeti przemieszczają się około dwa miliony gnu, a wraz z nimi setki tysięcy zebr i gazeli, towarzyszą im oczywiście drapieżniki.
UNESCO opisuje tę wędrówkę jako największą zachowaną, w dużej mierze niezmienioną migrację dużych zwierząt lądowych na świecie. Jej trasa może liczyć około 1000 km.

Wodospady Wiktorii – Zambia i Zimbabwe
Lokalna nazwa Mosi-oa-Tunya oznacza „dym, który grzmi”. Kiedy spojrzymy na liczby, przestaje to dziwić. Wodospad ma około 1708 metrów szerokości, a unosząca się nad nim mgła wodna może być widoczna z dziesiątek kilometrów. UNESCO określa go jako największą na świecie kurtynę spadającej wody.

Wielka Rafa Koralowa – Australia
Obszar wpisany na Listę UNESCO ma około 348 tysięcy km².
UNESCO podaje około:

• 400 typów koralowców,
• 1500 gatunków ryb,
• 4000 gatunków mięczaków.

To największy ekosystem raf koralowych na świecie.

K’gari – Australia
Dawniej szerzej znana jako Fraser Island. Ma 122 km długości i jest największą piaszczystą wyspą świata.
Na ogromnych wydmach rosną wysokie lasy deszczowe, a na wyspie znajduje się około połowy znanych na świecie słodkowodnych jezior wydmowych typu perched lake.
UNESCO wskazuje również, że znajduje się tutaj największa znana nieograniczona warstwa wodonośna na piaszczystej wyspie.

Stonehenge i Avebury – Wielka Brytania
Stonehenge jest sławniejsze, ale wpis UNESCO obejmuje również Avebury i liczne inne prehistoryczne obiekty.
Ciekawostka: Avebury posiada największy prehistoryczny kamienny krąg świata. Stonehenge natomiast UNESCO określa jako najbardziej wyrafinowany architektonicznie prehistoryczny kamienny krąg na świecie.
Niektóre z jego tzw. bluestones transportowano nawet z odległości około 240 kilometrów. Kilka tysięcy lat temu, bez ciężarówek - to było wyzwanie.

Wenecja i jej laguna – Włochy
Wenecja UNESCO to nie tylko Plac św. Marka i Canal Grande. Wpis obejmuje miasto oraz całą lagunę. Historyczna Wenecja rozwijała się na 118 niewielkich wyspach, które z czasem połączono w wyjątkowy system miejski przecięty kanałami.
UNESCO traktuje miasto i lagunę jako nierozłączną całość i chyba niewiele miejsc na świecie tak mocno udowadnia, że krajobraz kulturowy może powstać ze współpracy człowieka z bardzo trudnym środowiskiem.

Akropol ateński – Grecja
Partenon to tylko część całości. Akropol jest zespołem budowli, które UNESCO opisuje jako symbol klasycznego ducha i cywilizacji greckiej. Najważniejsze monumenty powstały w V wieku p.n.e. w czasach Peryklesa.
Ciekawostka: fortyfikacje otaczające wzgórze mają historię sięgającą ponad 3300 lat, czyli zanim powstał Partenon, miejsce miało za sobą już bardzo długą historię.

Watykan
To chyba jedna z najbardziej niezwykłych pozycji na całej liście. Granice obiektu UNESCO pokrywają się z całym terytorium Państwa Watykańskiego.
Czyli w tym przypadku można powiedzieć, całe państwo jest obiektem światowego dziedzictwa.
Ma powierzchnię zaledwie około 44 hektarów.

• Bazylika św. Piotra,
• Kaplica Sykstyńska,
• pałace,
• muzea
• ogrody 

Łuk geodezyjny Struvego – 10 państw
To zachowane punkty dawnych pomiarów geodezyjnych. Łuk Struvego ciągnął się przez 2820 km od północnej Norwegii w stronę Morza Czarnego.
Oryginalnie obejmował 265 głównych punktów pomiarowych. UNESCO chroni 34 z nich w 10 państwach.
W XIX wieku dzięki tym pomiarom możliwe było znacznie dokładniejsze określenie rozmiarów i kształtu Ziemi.
Niektóre punkty UNESCO, to po prostu niewielki otwór wywiercony w skale.

UNESCO nie oznacza „nietykalne na zawsze”. To jedna z tych ciekawostek, o których mówi się zdecydowanie rzadziej - obiekt może stracić status UNESCO.
Do dziś wydarzyło się to trzy razy. Aktualna baza UNESCO wskazuje trzy obiekty usunięte z Listy Światowego Dziedzictwa.
Ostatnim było w 2021 roku Liverpool – Maritime Mercantile City. UNESCO uznało, że nowe inwestycje spowodowały nieodwracalną utratę cech, które stanowiły o wyjątkowej wartości miejsca. Wcześniej status utraciły Dolina Łaby w Dreźnie oraz Arabian Oryx Sanctuary w Omanie.
Czyli znaczek UNESCO nie jest nagrodą przyznaną raz na zawsze, to również zobowiązanie.

 

10 ciekawostek UNESCO, które warto zapamiętać!

• Pierwsza Lista Światowego Dziedzictwa z 1978 roku liczyła tylko 12 miejsc
• Obecnie jest ich 1273
• Galapagos mają w bazie UNESCO dossier nr 1
• Yellowstone skupia ponad połowę znanych na świecie aktywnych gejzerów
• Wielki Mur Chiński ma w całym systemie ponad 20 000 km
• Qhapaq Ñan tworzył sieć ponad 30 000 km dróg biegnących przez sześć współczesnych państw
• Łuk Struvego obejmuje 34 chronione punkty w 10 państwach
• Całe 44 hektary Watykanu tworzą obiekt UNESCO
• K’gari jest największą piaszczystą wyspą świata
• Do tej pory tylko trzy obiekty zostały całkowicie wykreślone z Listy Światowego Dziedzictwa

A teraz pytanie do Was:
który obiekt UNESCO na świecie najbardziej chcielibyście zobaczyć na własne oczy?